Szczury - jakie gatunki występują w Polsce, jakie choroby przenoszą i czy są groźne?

Szczury - jakie gatunki występują w Polsce, jakie choroby przenoszą i czy są groźne?

Szczur przebiegający nocą przy śmietniku, znikający w piwnicy albo pojawiający się w pobliżu magazynu żywności niemal natychmiast budzi niepokój. I trudno się temu dziwić. Szczury należą do najbardziej skutecznych w przystosowywaniu się do otoczenia ssaków, potrafią żyć bardzo blisko człowieka, korzystają z łatwo dostępnego pożywienia i znajdują schronienie nawet w silnie zurbanizowanym środowisku.

Nie oznacza to jednak, że każdy szczur spotkany w Polsce jest tym samym gatunkiem. W naszym kraju stwierdzono przede wszystkim szczura wędrownego oraz znacznie rzadziej notowanego szczura śniadego. Oba gatunki znajdują się w Atlasie Ssaków Polski, przy czym liczba współczesnych stwierdzeń szczura wędrownego jest zdecydowanie większa.

Szczury mogą być również istotnym problemem sanitarnym. Zanieczyszczają żywność i powierzchnie odchodami oraz moczem, niszczą opakowania i materiały, a niektóre populacje mogą uczestniczyć w rozprzestrzenianiu drobnoustrojów chorobotwórczych. Dlatego obecności dzikich szczurów w budynku nie należy traktować wyłącznie jako nieprzyjemnego widoku.

Jakie szczury występują w Polsce?

W Polsce najważniejsze znaczenie z punktu widzenia sanitarnego ma szczur wędrowny (Rattus norvegicus). To właśnie z nim najczęściej kojarzone są kanały, piwnice, śmietniki, magazyny, gospodarstwa, budynki gospodarcze czy zaplecza gastronomiczne. Gatunek został rozprzestrzeniony przez człowieka na ogromnych obszarach świata i szczególnie dobrze radzi sobie w środowisku silnie przekształconym przez ludzi.

Drugim gatunkiem jest szczur śniady (Rattus rattus), nazywany również szczurem czarnym. W Polsce jest notowany zdecydowanie rzadziej. Ma bardziej smukłą sylwetkę, stosunkowo duże uszy, a jego ogon może być tak długi jak ciało lub nawet dłuższy. W przeciwieństwie do masywniejszego szczura wędrownego bardzo sprawnie się wspina, dlatego w miejscach występowania może wybierać również wyższe partie budynków.

W praktyce samo zauważenie gryzonia na kilka sekund nie zawsze wystarcza do pewnego rozpoznania gatunku. Znaczenie mają proporcje ciała, długość ogona, wielkość uszu, kształt pyska, ubarwienie, miejsce występowania oraz pozostawiane ślady.

Szczur domowy - co właściwie oznacza ta nazwa?

Potoczne określenie szczur domowy może być myląca, ponieważ nie jest jednoznaczną nazwą dzikiego gatunku występującego w Polsce. W potocznym języku może określać zarówno szczura, który zadomowił się w budynku, jak i szczura utrzymywanego przez człowieka jako zwierzę towarzyszące.

Szczury hodowane jako zwierzęta domowe wywodzą się zazwyczaj od szczura wędrownego. W wyniku wielopokoleniowej hodowli powstały zwierzęta różniące się umaszczeniem, budową i zachowaniem od typowych dzikich osobników.

Sam fakt przynależności do tego samego gatunku nie oznacza więc, że oswojonego szczura domowego należy traktować dokładnie tak samo jak dzikiego szczura żyjącego w kanalizacji czy na wysypisku. Mammal Diversity Database wymienia przy Rattus norvegicus również określenia związane ze szczurem domowym, laboratoryjnym i hodowlanym. Z kolei Rattus rattus w źródłach anglojęzycznych bywa określany jako „house rat”, czyli szczur związany z zabudowaniami.

Szczur wędrowny - Rattus norvegicus, najczęstszy szczur w Polsce

Szczur wędrowny jest gatunkiem niezwykle dobrze przystosowanym do życia w pobliżu człowieka. Korzysta z dostępności żywności, wody i schronień, dlatego może zasiedlać zarówno centra dużych miast, jak i gospodarstwa rolne, obiekty przemysłowe, magazyny czy zabudowania znajdujące się na obrzeżach miejscowości. Mammal Diversity Database wskazuje, że gatunek został rozprzestrzeniony praktycznie na całym świecie i szczególnie często wykorzystuje środowiska mocno przekształcone przez ludzi.

Jest to szczur stosunkowo masywny, o mocnej budowie ciała, niewielkich w proporcji do głowy uszach i ogonie zazwyczaj krótszym niż długość głowy wraz z tułowiem. Doskonale radzi sobie na ziemi, potrafi pływać i może wykorzystywać podziemne instalacje oraz systemy kanalizacyjne jako drogi przemieszczania się.

To właśnie możliwość życia niemal bezpośrednio obok człowieka sprawia, że Rattus norvegicus ma tak duże znaczenie w zwalczaniu szkodników. Szczur nie musi mieszkać w samym mieszkaniu, aby stanowić problem. Kolonia może znajdować się pod budynkiem, w piwnicy, kanale technicznym, pustce konstrukcyjnej, przy śmietniku lub w sąsiednim obiekcie, a gryzonie mogą pojawiać się w poszukiwaniu pokarmu.

Szczur śniady w zabudowaniach gospodarczych.

Szczur śniady - czym charakteryzuje się Rattus rattus?

Szczur śniady jest drugim gatunkiem szczura wykazywanym w Atlasie Ssaków Polski, jednak współcześnie jest notowany znacznie rzadziej niż szczur wędrowny.

Jego sylwetka jest zwykle smuklejsza, pysk bardziej spiczasty, a uszy proporcjonalnie większe. Charakterystyczną cechą jest również długi ogon. Ubarwienie wbrew nazwie nie zawsze musi być całkowicie czarne - występują osobniki o różnych odcieniach sierści.

Rattus rattus jest bardzo sprawnym wspinaczem. Ta cecha ma praktyczne znaczenie podczas poszukiwania źródła problemu, ponieważ śladów jego obecności można szukać nie tylko przy podłodze i w piwnicach, ale również w wyższych częściach konstrukcji budynku.

Co jedzą szczury?

Odpowiedź na pytanie, co jedzą szczury, jest jednym z powodów wyjaśniających ich ogromną zdolność przystosowawczą. Szczury są oportunistami pokarmowymi i potrafią wykorzystywać bardzo różnorodne źródła pożywienia. Nie są uzależnione od jednego rodzaju pokarmu.

W środowisku związanym z człowiekiem mogą interesować się produktami zbożowymi, pieczywem, nasionami, owocami, warzywami, mięsem, karmą dla zwierząt oraz odpadkami spożywczymi. Dostępny worek karmy dla psa, rozsypane ziarno w gospodarstwie, niezabezpieczony kompostownik czy regularnie przepełniony śmietnik mogą stworzyć bardzo atrakcyjne miejsce żerowania.

To, co jedzą szczury, zależy również od środowiska i gatunku. Szczur wędrowny jest wyjątkowo elastycznym wszystkożercą, natomiast szczur śniady często korzysta między innymi z produktów pochodzenia roślinnego. Najważniejsze z punktu widzenia człowieka jest jednak coś innego: szczur nie musi zjeść dużej ilości produktu, żeby spowodować stratę. Może przegryźć opakowanie i zanieczyścić przechowywaną żywność odchodami, moczem lub sierścią, przez co produkt nie powinien już trafiać do konsumpcji. Problem zanieczyszczania żywności przez gryzonie podkreślają również materiały Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Dlatego w ograniczaniu obecności szczurów równie ważne jak samo zwalczanie gryzoni jest usunięcie łatwo dostępnych źródeł pokarmu i wody.

Czy szczury domowe przenoszą choroby?

Pytanie, czy szczury domowe przenoszą choroby, wymaga ważnego rozróżnienia. Inne ryzyko wiąże się ze szczurem hodowanym w kontrolowanych warunkach jako zwierzę towarzyszące, a inne z dzikim szczurem, który przemieszcza się pomiędzy kanalizacją, odpadami, magazynami i miejscami przechowywania żywności.

Jednocześnie także kontakt ze szczurami hodowlanymi nie jest całkowicie pozbawiony ryzyka. CDC opisuje między innymi możliwość przeniesienia gorączki po ugryzieniu przez szczura poprzez ugryzienie, zadrapanie lub kontakt ze śliną albo moczem gryzonia. Zakażenie może nastąpić również przez kontakt z zanieczyszczonym wyposażeniem klatki czy materiałem ściółkowym.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy szczur jest nosicielem niebezpiecznego patogenu. Sformułowanie szczury domowe przenoszą choroby nie powinno być interpretowane jako stwierdzenie, że każde zwierzę stanowi zagrożenie dla właściciela. Ryzyko zależy od pochodzenia zwierzęcia, jego zdrowia, warunków utrzymania oraz rodzaju kontaktu.

W przypadku dzikich szczurów sytuacja wygląda inaczej, ponieważ mogą mieć kontakt z odpadami, ściekami, dzikimi zwierzętami, pasożytami zewnętrznymi i środowiskiem skażonym drobnoustrojami. Dlatego ich obecność w domu, magazynie czy obiekcie gastronomicznym powinna być potraktowana jako problem sanitarny.

Jakie choroby przenoszą szczury?

Jednym z najważniejszych zagrożeń kojarzonych ze szczurami jest leptospiroza. Chorobę wywołują bakterie z rodzaju Leptospira, które mogą być wydalane wraz z moczem zakażonych zwierząt. Do ekspozycji człowieka może dojść przez kontakt ze skażoną wodą, wilgotnym podłożem lub innym materiałem zanieczyszczonym moczem. Badania publikowane w polskim „Przeglądzie Epidemiologicznym” wskazywały szczury i inne gryzonie jako istotny rezerwuar tych bakterii.

Kolejnym zagrożeniem jest wspomniana gorączka po ugryzieniu przez szczura, określana po angielsku jako rat-bite fever. Nazwa może sugerować, że zakażenie wymaga ugryzienia, jednak CDC zwraca uwagę również na możliwość transmisji poprzez zadrapanie, kontakt ze śliną lub moczem oraz z materiałami zanieczyszczonymi przez gryzonie.

Szczury i inne gryzonie mogą mieć także znaczenie w epidemiologii salmonellozy oraz niektórych zakażeń wywoływanych przez hantawirusy. CDC wymienia wśród chorób związanych z dzikimi gryzoniami między innymi leptospirozę, rat-bite fever, salmonellozę oraz gorączki związane z hantawirusami.

Szczególnym przykładem jest Seoul virus, ortohantawirus związany ze szczurami. Zakażenia tym wirusem były wykrywane zarówno w populacjach dzikich, jak i hodowlanych szczurów w różnych częściach świata.

Drobnoustroje mogą być przenoszone różnymi drogami. Zagrożeniem nie jest więc wyłącznie ugryzienie. Znaczenie może mieć także kontakt z moczem, kałem lub śliną, spożycie zanieczyszczonej żywności, kontakt uszkodzonej skóry ze skażonym materiałem, a w przypadku niektórych patogenów również wdychanie drobnych cząstek pochodzących z wysuszonych wydalin gryzoni.

Czy szczury są groźne dla człowieka?

Tak, ale ich zagrożenie nie sprowadza się wyłącznie do możliwości przenoszenia chorób. Szczury mają silne siekacze i instynkt gryzienia, dzięki któremu ścierają stale rosnące zęby. Mogą przez to uszkadzać opakowania, elementy wyposażenia, materiały izolacyjne oraz różnego rodzaju elementy konstrukcji.

Bardzo ważne jest także zanieczyszczanie przestrzeni. Szczur przemieszczający się między miejscem gniazdowania, odpadami i zapasem żywności może pozostawiać odchody, mocz i sierść na powierzchniach oraz produktach. W obiektach związanych z przechowywaniem albo przygotowywaniem jedzenia staje się to szczególnie istotnym problemem higienicznym. Państwowa Inspekcja Sanitarna wskazuje szczura wędrownego i śniadego jako szkodniki żywności, które zanieczyszczają produkty i niszczą opakowania.

Szczur może również zaatakować człowieka, choć zwykle będzie próbował uciec, jeśli ma taką możliwość. Ryzyko ugryzienia rośnie przede wszystkim wtedy, gdy zwierzę zostanie schwytane, osaczone albo próbuje się je złapać ręką. Dlatego nie należy samodzielnie chwytać dzikiego szczura.

Ile żyją szczury?

To, ile żyją szczury, zależy przede wszystkim od gatunku oraz warunków życia. Szczury utrzymywane jako zwierzęta domowe mogą żyć znacznie dłużej niż wiele osobników funkcjonujących w trudnym środowisku zewnętrznym.

W przypadku udomowionych szczurów wywodzących się od Rattus norvegicus typowa długość życia wynosi około 2-3 lat, choć zdarzają się osobniki żyjące dłużej. Taką długość życia podaje między innymi RSPCA.

Dzikie szczury są narażone na znacznie więcej czynników skracających życie, między innymi choroby, brak pożywienia, konkurencję, drapieżniki i działalność człowieka. Długość życia różni się również między gatunkami. Dla Rattus rattus źródła zoologiczne wskazują, że na wolności wiele osobników żyje około roku, podczas gdy w niewoli możliwe jest przeżycie kilku lat.

Krótka długość życia pojedynczego osobnika nie oznacza jednak, że problem ze szczurami sam zniknie. To zwierzęta o dużym potencjale rozrodczym, dlatego przy stałym dostępie do pożywienia, wody i bezpiecznych kryjówek kolejne pokolenia mogą utrzymywać kolonię w danym miejscu.

Gdzie szczury najczęściej zakładają gniazda?

Szczury wybierają miejsca zapewniające trzy podstawowe rzeczy: schronienie, dostęp do pożywienia i możliwość zdobycia wody. Dlatego szczególnie atrakcyjne są dla nich piwnice, przestrzenie pod budynkami, okolice instalacji kanalizacyjnych, magazyny, pomieszczenia gospodarcze, gospodarstwa rolne, miejsca składowania odpadów i zaniedbane fragmenty posesji.

Nie zawsze jednak zobaczymy samo zwierzę. Szczury są przede wszystkim aktywne po zmroku, dlatego pierwszym sygnałem problemu bywają odchody, ślady gryzienia, uszkodzone worki i opakowania, charakterystyczne trasy przemieszczania się albo odgłosy dobiegające nocą ze ścian, stropów lub innych przestrzeni konstrukcyjnych.

Pojedynczy zauważony szczur również nie powinien być automatycznie utożsamiany z jednym osobnikiem żyjącym w danym miejscu. Gryzoń mógł być częścią większej populacji, której gniazdo znajduje się poza zasięgiem wzroku.

Dlaczego szczury tak dobrze radzą sobie w miastach?

Sukces szczurów nie wynika wyłącznie z ich rozrodczości. Są niezwykle elastyczne pod względem wyboru pożywienia i schronienia, potrafią nauczyć się wykorzystywać elementy infrastruktury stworzone przez człowieka i funkcjonować w środowisku, które dla wielu innych dzikich ssaków byłoby bardzo niekorzystne.

Miasto zapewnia im niemal całoroczny dostęp do odpadów, żywności przechowywanej w budynkach, karmy dla zwierząt i wielu potencjalnych kryjówek. Rattus norvegicus został rozprzestrzeniony na ogromnych obszarach świata właśnie dzięki powiązaniu z człowiekiem i świetnie funkcjonuje między innymi w kanałach, budynkach, portach i dużych miastach.

To również powód, dla którego samo usunięcie kilku osobników nie zawsze rozwiązuje problem. Jeżeli nadal pozostają dostępne odpady, otwarte pojemniki na karmę, szczeliny umożliwiające wejście do budynku czy bezpieczne miejsca do zakładania gniazd, warunki sprzyjające gryzoniom pozostają bez zmian.

Jak rozpoznać, że szczury pojawiły się w domu lub budynku?

Najbardziej jednoznacznym sygnałem jest oczywiście zauważenie żywego szczura, jednak bardzo często zwierzęta pozostają niewidoczne. Wtedy uwagę powinny zwrócić świeże odchody, uszkodzone opakowania z żywnością, pogryzione materiały, ślady przemieszczania się przy ścianach oraz odgłosy aktywności pojawiające się przede wszystkim wieczorem i nocą.

W przypadku znalezienia śladów gryzoni ważna jest dokładna ocena całego obiektu. Trzeba ustalić nie tylko, gdzie szczury żerują, ale również którędy wchodzą do środka, gdzie mogą się ukrywać oraz jakie źródła pokarmu i wody wykorzystują.

Z punktu widzenia skutecznego ograniczenia populacji najważniejsze jest bowiem przerwanie całego mechanizmu, który pozwala szczurom funkcjonować w danym miejscu. Samo usunięcie pojedynczego gryzonia może nie wystarczyć, jeśli dostęp do budynku i pożywienia pozostanie nieograniczony.

Humanitarna pułapka na szczury - jak odłowić gryzonia bez trucizny?

Pułapka żywołowna ZL50.17.20 pozwala odłowić szczura bez stosowania trutek i mechanizmów uśmiercających. Czuły mechanizm spustowy zamyka zwierzę wewnątrz wytrzymałej, ocynkowanej klatki, a zabezpieczona rączka ułatwia jej bezpieczne przenoszenie. To dobre rozwiązanie dla osób, które szukają humanitarnego sposobu na szczury i chcą ograniczyć ich obecność bez bezpośredniego zabijania. Pułapkę należy regularnie kontrolować, aby schwytane zwierzę nie pozostawało w niej dłużej niż to konieczne.

Szczury w Polsce - czy naprawdę trzeba się ich obawiać?

Szczury nie są zwierzętami, które należy demonizować, ale obecności dzikiej populacji w budynku zdecydowanie nie powinno się ignorować. W Polsce podstawowym gatunkiem synantropijnym jest szczur wędrowny (Rattus norvegicus), natomiast szczur śniady (Rattus rattus) występuje znacznie rzadziej.

Jakie są najpopularniejsze gatunki szczurów żyjących na świecie?

Rodzaj Rattus obejmuje wiele gatunków występujących w Azji, Australii, Oceanii oraz na licznych wyspach. Do bardziej znanych należy szczur polinezyjski (Rattus exulans), szeroko rozprzestrzeniony na wyspach Pacyfiku, oraz szczur orientalny (Rattus tanezumi), spotykany na rozległych obszarach Azji.

W Azji Południowo-Wschodniej występują także szczur ryżowiskowy (Rattus argentiventer), szczur malajski (Rattus tiomanicus), szczur białostopy (Rattus nitidus) oraz szczur sulaweski (Rattus hoffmanni). Do charakterystycznych gatunków wyspowych należą również szczur timorski (Rattus timorensis) i szczur wietnamski (Rattus osgoodi).

W Australii spotkać można natomiast szczura zaroślowego (Rattus fuscipes) oraz szczura bladego (Rattus tunneyi). Gatunki te różnią się wielkością, wyglądem i środowiskiem życia, a część z nich występuje jedynie na ograniczonych obszarach lub pojedynczych wyspach.